Đau bụng cấp ở trẻ em: chẩn đoán và điều trị
- Thứ bảy - 23/05/2026 00:27
- In ra
- Đóng cửa sổ này
✍️ Tác giả bài viết: BS. Trần Đức Tâm - Khoa Ngoại tổng hợp, Bệnh viện Nhi Trung ương
Chuyên khoa nâng cao: Cấp cứu ngoại nhi - Bụng ngoại khoa trẻ em
Tóm tắt : Đau bụng cấp tính ở trẻ em là một cấp cứu y khoa phổ biến, đòi hỏi phân loại giữa nguyên nhân ngoại khoa (cần phẫu thuật cấp cứu) và nội khoa. Chẩn đoán phân biệt phụ thuộc vào độ tuổi: Trẻ sơ sinh thường do viêm ruột hoại tử (NEC), xoắn ruột, hoặc bệnh Hirschsprung (phình đại tràng bẩm sinh); trẻ dưới 3 tuổi phổ biến với lồng ruột; trẻ trên 3 tuổi và thanh thiếu niên ưu thế với viêm ruột thừa cấp, xoắn cấu trúc sinh dục (tinh hoàn/buồng trứng) hoặc viêm túi mật. Siêu âm ổ bụng là phương tiện có giá trị để định hướng kế hoạch điều trị.
1. Tiếp cận đau bụng cấp ở trẻ sơ sinh (Từ 0 - 1 tháng tuổi)
Đánh giá triệu chứng đau và chướng bụng ở trẻ sơ sinh là một thách thức lớn trong lâm sàng do trẻ chưa có khả năng biểu đạt ngôn ngữ. Hầu hết các trường hợp quấy khóc dữ dội kết hợp chướng bụng tiến triển đều phải nghĩ đến tình trạng ngoại khoa đê tránh bỏ sót tổn thương.
Khai thác tiền sử và dấu hiệu trên lâm sàng
Thông tin bệnh sử bắt buộc phải khai thác kỹ lưỡng từ người chăm sóc bao gồm:
- Chế độ dinh dưỡng: Thời điểm bắt đầu ăn, khối lượng, tần suất và loại sữa sử dụng (sữa mẹ hay sữa công thức).
- Báo cáo phân: Thời gian thải phân su đầu tiên (chậm sau 48 giờ gợi ý bệnh Hirschsprung - HD); tần suất, tính chất và sự xuất hiện của máu trong phân (gợi ý viêm ruột hoại tử - NEC hoặc tắc ruột phân su).
- Tính chất nôn: Nôn ra dịch dạ dày đơn thuần hay nôn dịch mật xanh vàng (chỉ dấu điển hình của xoắn ruột hoặc dị tật xoay ruột bất thường).
- Tiền sử sản khoa: Tuổi thai (trẻ sinh non có nguy cơ cao bị NEC), biến chứng thai kỳ, hội chứng nhiễm trùng bào thai (TORCH).
- Dấu hiệu nhiễm trùng huyết kèm theo: Cơn ngừng thở, nhịp tim chậm, hạ thân nhiệt, thời gian hồi phục mao mạch kéo dài (>2 giây).
Một số dấu hiệu chẩn đoán hình ảnh và chỉ định phẫu thuật sơ sinh
| Bệnh lý nghi ngờ | Dấu hiệu hình ảnh đặc hiệu (X-quang/Siêu âm) | Chiến lược xử trí phẫu thuật |
|---|---|---|
| Viêm ruột hoại tử (NEC) | Khí trong thành ruột (Pneumatosis intestinalis), các quai ruột cố định trên các phim chụp liên tiếp. Có hiện tượng tràn khí phúc mạc nếu thủng ruột. | Phẫu thuật mở bụng cắt đoạn ruột hoại tử + làm hậu môn nhân tạo (mở thông hồi tràng). Trẻ quá nặng có thể dẫn lưu phúc mạc tại giường bằng ống Penrose. |
| Xoắn ruột giữa / Dị tật xoay ruột | X-quang cản quang đường tiêu hóa trên: Dây chằng Treitz lệch phải, tá tràng hình xoắn ốc hoặc hình mỏ chim. | Mổ cấp cứu tối khẩn: Phẫu thuật Ladd (tháo xoắn ngược chiều kim đồng hồ, cắt dải Ladd, cắt ruột thừa, mở rộng mạc treo). |
| Bệnh Hirschsprung (HD) | Các quai đại tràng giãn phía gần. X-quang đại tràng cản quang thấy vùng chuyển tiếp (trực tràng hẹp vô hạch nối tiếp đại tràng giãn). | Xác định bằng sinh thiết trực tràng hút. Phẫu thuật một giai đoạn (kéo ruột qua đường hậu môn/nội soi) hoặc hai giai đoạn (mở thông đại tràng trước). |
| Teo tá tràng | X-quang bụng thấy dấu hiệu "Bóng hơi kép" (Double-bubble sign). Thường gặp ở trẻ mắc hội chứng Down (Trisomy 21). | Phẫu thuật nối tá - tá tràng hoặc nối tá - hổng tràng trong vòng 24 giờ (cần siêu âm tim tiền phẫu tầm soát dị tật phối hợp). |
| Tắc ruột do phân su | Đại tràng nhỏ (Microcolon) do không được sử dụng. Có cục phân su đậm đặc trong lòng ruột. | Thử nghiệm dẫn lưu giải áp bằng thụ tháo cản quang. Nếu thất bại tiến hành phẫu thuật mở giải áp / bơm rửa. |
2. Tiếp cận đau bụng cấp ở trẻ nhũ nhi và Trẻ nhỏ (Từ 1 tháng - 5 tuổi)
Trong giai đoạn này, lồng ruột và viêm ruột thừa là hai chẩn đoán ngoại khoa cần được sàng lọc đầu tiên khi trẻ có biểu hiện cáu kỉnh, khóc thét từng cơn không thể dỗ dành.
Bảng phân loại triệu chứng và chẩn đoán phân biệt
| Bệnh lý | Độ tuổi phổ biến | Triệu chứng thực thể đặc hiệu | Tiêu chuẩn siêu âm (US) |
|---|---|---|---|
| Lồng ruột hồi - đại tràng | Dưới 3 tuổi | Khóc thét từng cơn, nôn vọt, có thể đi ngoài phân máu mũi/màu nhựa mận. Sờ thấy khối u hình xúc xích ở bụng phải. | Dấu hiệu hình bia bắn (Target sign) hoặc hình giả thận trên cắt dọc. |
| Viêm ruột thừa cấp | Trên 3 tuổi | Đau khu trú vùng hố chậu phải, bụng cứng, có phản ứng thành bụng khi viêm phúc mạc. Trẻ sốt nhẹ, chán ăn, nôn. | Cấu trúc hình ống tịt, không đè xẹp; đường kính tổng thể > 6mm; thành dày > 2mm; có thể thấy sỏi ruột thừa (Apendicolith). |
| Thoát vị bẹn nghẹt | Mọi lứa tuổi (Ưu thế sơ sinh) | Khối phồng vùng bẹn - bìu đau đớn, căng cứng, không thể đẩy lên ổ bụng, da vùng bẹn có thể đỏ/phù nề. | Quai ruột hoặc mạc nối bị kẹt trong ống bẹn, mất tín hiệu mạch nếu hoại tử. |
Kế hoạch điều trị
- Đối với lồng ruột: Phương pháp điều trị hàng đầu là tháo lồng bằng áp lực hơi (thụt tháo bằng không khí) hoặc thuốc cản quang dưới hướng dẫn của X-quang/Siêu âm nếu không có chống chỉ định thủng ruột. Nếu thất bại hoặc có dấu hiệu viêm phúc mạc, tiến hành phẫu thuật nắn chỉnh mổ mở/nội soi (nguy cơ tái phát lồng ruột là 5% cho cả hai phương pháp).
- Đối với viêm túi thừa Meckel: Thường biểu hiện viêm (giống viêm ruột thừa) hoặc xuất huyết tiêu hóa nặng. Chẩn đoán xác định bằng chụp xạ hình Meckel (y học hạt nhân tìm niêm mạc dạ dày lạc chỗ). Điều trị bằng phẫu thuật cắt bỏ túi thừa Meckel hoặc cắt đoạn ruột nối ngay bằng nội soi.
3. Đau bụng cấp ở trẻ lớn và thanh thiếu niên (Từ 5 - 13 tuổi trở lên)
Ở nhóm tuổi lớn, chẩn đoán phân biệt được mở rộng sang các hệ cơ quan khác như hệ gan mật, hệ tiết niệu và đặc biệt là hệ sinh sản theo giới tính sinh học.
Bảng phân loại đau bụng cấp theo giới tính và hệ cơ quan
| Hệ cơ quan / Giới tính | Bệnh lý ngoại khoa (Cần can thiệp phẫu thuật) | Bệnh lý nội khoa (Điều trị bảo tồn) |
|---|---|---|
| Hệ Tiêu hóa - Gan mật (Chung hai giới) |
|
|
| Hệ Tiết niệu (Chung hai giới) |
|
|
| Bệnh nhi NAM (Thanh thiếu niên) |
|
|
| Bệnh nhi NỮ (Thanh thiếu niên) |
|
|
4. Quy trình chuẩn bị trước mổ và kiểm soát biến chứng sau mổ
Đối với mọi trường hợp đau bụng cấp có chỉ định can thiệp ngoại khoa, quy trình xử trí y khoa bắt buộc tuân thủ các bước chuẩn hóa sau:
Chuẩn bị trước phẫu thuật
- Hồi sức: Thiết lập đường truyền tĩnh mạch, bù dịch bằng các liều Bolus 20 mL/kg (có thể lặp lại tùy tình trạng mạch huyết động).
- Giải áp đường tiêu hóa: Đặt ống thông mũi - dạ dày hoặc miệng - dạ dày liên tục nếu bệnh nhi có triệu chứng nôn dịch mật hoặc tắc ruột nặng.
- Kháng sinh: Khởi đầu ngay bằng kháng sinh phổ rộng đối với các trường hợp nghi ngờ thủng tạng rỗng, viêm ruột hoại tử hoặc viêm phúc mạc ruột thừa.
- Xét nghiệm cận lâm sàng bắt buộc: Công thức máu toàn bộ (WBC, Neutrophil), Sinh hóa cơ bản (Điện giải đồ, chức năng gan thận, Amylase/Lipase), Tổng phân tích nước tiểu, CRP và Lactate máu (đánh giá mức độ hoại tử ruột).
Phẫu thuật & biến chứng sau mổ
Hầu hết các phẫu thuật ổ bụng cấp tính ở trẻ em hiện nay ưu tiên thực hiện qua phẫu thuật nội soi tối thiểu, tuy nhiên vẫn có thể cần chuyển mổ mở trong tình huống tổn thương phức tạp. Các biến chứng hậu phẫu cần theo dõi bao gồm:
- Nhiễm trùng: Nguy cơ nhiễm trùng vết mổ hoặc áp xe tồn dư trong ổ bụng (tỷ lệ tăng cao ở ca viêm ruột thừa thủng hoặc thủng tạng rỗng).
- Biến chứng đường mật (Sau cắt túi mật): Rò rỉ dịch mật, tổn thương cấu trúc ống mật chủ hoặc ống gan chung, sót sỏi đường mật.
- Biến chứng miệng nối (Sau cắt đoạn ruột): Rò rỉ miệng nối gây viêm phúc mạc thứ phát hoặc hẹp miệng nối gây tắc ruột muộn.
Chế độ chăm sóc hậu phẫu: Theo dõi sát mức độ kiểm soát đau, tiến trình tăng dần chế độ ăn (từ lỏng sang đặc). Thuốc kháng sinh điều trị thường được dừng sớm sau mổ trừ các trường hợp có bằng chứng hoại tử, thủng tạng hoặc áp xe khu trú rõ rệt.